Bir rejime ne zaman sosyalist denir

Deng Xiaoping düşüncesinin Marksizm'i "açtığı" söylenir. Nereye açtığı sorulunca ortada net bir cevap yok; işin doğrusu, Marksizm'le ne kadar ilişkisi olduğu bile tartışılır 78:28. Ama bunu söylerken kimseyi dinden atmıyorum. Afrika'da bir örgüt var, öbür bütün örgütleri arka arkaya sayıp hepsini dinsizlikle suçluyor, gerçek öğrenci olarak geriye yalnızca kendini bırakıyor 78:51. Çin meselesinde yapılacak iş o değil. Deng'in kadrosu kesinlikle o Marksist kültürün içinden çıktı; ama pazar sosyalizmi dediğiniz şey bayağı Lassalle'a kadar giden, kendi başına ayrı bir kol. Çin başka bir yola saptı ve bunu komple görmemiz gerekiyor 79:01.

Tek seferde tanımlanacak bir ülke de değil zaten, çok zor. Deneyenler oluyor: son on yıl içinde iki önemli tartışma var, biri adını hatırlamadığım bir İtalyan Marksist'in yazısı, ikisi birden Devrimci Marksizm'de epey uzun tartışılmıştı 79:17. Oradan takip edilebilir. Ama tanımlamanın zorluğu insanı "biraz sosyalist, biraz kapitalist" gibi melez bir formüle götürüyorsa, elde Marksist bir analiz kalmamış demektir.

hiçbir zaman bir yönetim iki sınıfın birden elinde olmaz. Mutlaka bir sınıfın elinde olan bir yönetim olur o.

O yüzden Çin için de açıkça söylemek zorundayız: ortada sosyalist formları kullanan bürokratik bir devlet aygıtı var; bu bürokratik devlet aygıtı da kapitalist mekanizmaların üstünde yükseliyor 80:29. Bu aygıt var olan diğer kapitalist ülkelerden ileri midir? İleri olabilir 80:31. Ama kendi içinde Çin'i eski bir komünist ülke gibi sunmak yanlış 80:42.

Aynı yanlışın en büyük versiyonu Sovyetler Birliği'ydi ve itirazı Troçki yazdı. Marksizmi Savunurken'deydi galiba: Stalinistlere, Sovyetler Birliği'ne sosyalist demenizin yanlış olduğunu söylüyor 80:56. Gerekçesi de tamamen teknik. Marx'la Engels sosyalizmi tanımlarken en ileri kapitalist ülke kadar emek verimliliğine sahip olmayı, üretim maliyetini zaman maliyeti bakımından o ülkeden daha aşağıda tutmayı, yani çok daha az zamanda çok daha büyük ve çok daha kaliteli üretim yapabilmeyi şart koşuyorlar 81:12. Sosyalist üretim sistemi doğası gereği gerçekleştiyse, üretici güçler bu anlamda geliştiyse, o sistem en azından en ileri kapitalist ülke kadar üretim yapabilecek, aynı işgücü uzmanlığına sahip olacak, birim başına daha az zamanda daha kaliteli ürünler çıkarabilecek 81:39. Sayılabilir, karşılaştırılabilir, veriye dökülebilir bir şeyden bahsediyoruz.

Sovyetler Birliği bu tarife uyuyor mu? Troçki verileri tek tek koyuyor: bayağı bayağı ilkel kalıyor, Avrupa'daki en geri ülkelere benzer bir kalkınma durumu yaşıyor 81:55. Geriye tek bir dayanak kalıyor, mülkiyet biçimi.

Mülkiyet tipi sosyalist diyor ama sistemin kendisi sosyalist değil bu anlamda.

Sovyetler Birliği'nin adı bu yüzden işçi devleti oluyor 82:07. Üretici güçler işçilerin elinde, üstüne bir bürokratik kast çökmüş ama sonuçta işçilerin elinde 82:16. Sosyalizm sayılabilmesi içinse önce üretici güçlerin geliştirilmesi gerekiyor 82:28.

Şart bu şekilde konunca Troçki'nin programı gayet somutlaşıyor: makina transferi, işgücü uzmanlığı transferi, yeni üretim araçları 82:37, işçiye özel dersler hazırlanacak, işçi eğitiminde sinema, on dakikalık üretim anlatımları çekilecek 82:40. Cep kitabının ve YouTube tutorial'ının ilk versiyonu. Aşırı derecede ileri görüşlü. Gündelik Hayatın Sorunları'nı bu yüzden öneriyorum; öyle bir kitap yazan başka bir Marksist lider bildiğim kadarıyla yok 82:40. Mao'nun seçme eserlerini okumaktan önce o okunmalı 83:05.

Sovyetler Birliği o noktaya hiç gelemedi, son dönemlerinde bile zar zor yaklaşıyordu 83:11. Tarife en çok yaklaşan deneme bambaşka bir coğrafyadan çıktı. Şili'deki Sibersin projesi: Allende üretici güçleri aşırı derecede hızla götürebilecek bir merkezi plan kuruyordu, kendi deyişleriyle yanılmayan bir merkezi plan 83:17. Müthiş bir şey yani yaptıkları şey. Zaten o yüzden darbeyle indiriliyorlar; projeyi koruyabilecek askeri önlemleri almadıkları için de durum oraya doğru gidiyor. Türkiye'de çok daha fazla tartışılması, üstüne okunması, yazılması gerekiyor 83:31.

O dönemin Sibersin'i bugünün yapay zekası zaten 83:47. Şartlar artık oluştu bile. Sovyetler Birliği'nde derme çatma, kalem kağıtla yürütülen o hesap bugün hatasız yapılabilir hale geldi 83:52. Yani mesele temenni olmaktan çıktı; çözülmesi gereken teknik bir problem var, o problemi çözecek teknoloji de artık elde.

Çin o araçlara şu an sahip arkadaşlar. Bakın buradaki twist bu.

Çin bir taraftan bürokratik ve kapitalist bir devlet. Sosyalist mekanizmalar kullanıyor, sol birtakım parametreleri var, kurumsallığı var, komünist parti yönetiyor; bunların olumsuz yönleri ayrı bir tartışma 84:19. Ama o olumsuzlukların dışında, bütün Marksistlerin üstüne daha fazla düşünmesi gereken bir tablo duruyor. Şu anda Almanya'dan daha büyük sanayi üretimi var. Avrupa'nın içinde olmadığı yapay zeka projeleri var 84:33. Avrupalıların giremedikleri kadar ince detay isteyen uzay araştırmaları projeleri var 84:56. Kendi içindeki tren ve ulaşım sistemi birçok Avrupa ülkesinden daha ileri 85:00. Çin gerçekten sosyalist olarak tanımlanmaya hazır bir ekonomi haline geldi 84:33; bizim dediğimiz anlamda sosyalizme yakın hale geldi. Başında kapitalist bir kastın olması da bu gerçeği değiştirmiyor 85:08.

Peki bunun için ne gerekiyor? Troçki'nin dikkat çektiği iki önemli şey var.

Birincisi proletarya diktatörlüğü; bunun kesinlikle orada olması gerekiyor 85:11. Diktatörlüğün formunu da ayrıca tartışıyor ve tek parti şartı koşmuyor: tek parti meselesini devrimci dönemle, iç savaş dönemiyle ilgili bir şey olarak söylüyor 85:33. Partilerin hepsinin sosyalist olması kaydıyla serbest seçimler olabilir diyor 85:38.

İkincisi, en önemlisi, ticaret tekeli 85:42.

Ticaret tekeli şu demek: iktidarı işçi sınıfı alıyor, doğrudan işçi sınıfının çıkarlarına göre bir anayasa, bir siyasal sistem, bir güvenlik mekanizması, bir hukuk inşa ediliyor; diğer taraftan da işçiler adına devlete ait bir ticaret tekeli kuruluyor ve içeriden dışarı satılabilecek mallar bu tekel aracılığıyla satılıyor 86:15. Yani siz küresel pazara entegre olmaya devam ediyorsunuz 86:25.

Troçki'nin önerdiği model Stalin'in tamamen kapanmacı modelinin tam tersi. Tam tersine tamamen entegre olmalıyız diyor, meta üretimi devam ediyor, bu işten bu kadar hızlı kurtulamayız, o halde bunu kendi lehimize çevirmeliyiz 86:34. Teknoloji transfer etmeliyiz, mal satmalıyız, daha yüksek dayanıklı tüketim malları, daha sağlam, katma değeri yüksek mallar satmak zorundayız, makinelerimizi ve işçilerimizi buna göre eğitmek zorundayız; çünkü küresel ticaretten kaçamayız 86:51. Bugün Çin'in yaptığı şeye çok benzeyen bir şey.

Tek farkı şu, Çin'de bir ticaret tekeli yok. Çin'de o yüzden zenginleşmenin önü açılmış durumda. Bu yüzden bu kadar fazla milyarder var.

Troçki'nin tekelinin bütün sistemi ise orta sınıf grupların, kulakların, toplumun parazit kesimlerinin zenginleşmesinin ağır biçimde vergilendirilmesi üstüne kurulu; o vergiden elde edilen bütçe de doğrudan işçi sınıfına gidiyor 87:15. İşçi sınıfının halkına, çocuklarına, onların okullarına, hastanelerine, eğitimlerine 87:22. Pazara entegre bir bölge olacaksın, tamam, fakat bunlar doğrudan ve ağır biçimde vergilendirilecek.

Troçki bu sistemi 1927'lerde söylüyor 87:28.

O bakımdan Çin aslında bir taraftan da Troçki'nin söylediğine yakın bir zeminde gidiyor. Ama bu tartışma buradan hiç yapılmadı; Troçki'nin kendi eleştirileri Türkiye'de hiç bilinmediği için tartışmalar o bağlamda güdük kalıyor 87:48.

Mesela ben hiç ticaret tekeli tartışan sosyalist görmedim abi hiçbir yerde.

Sanki başka bir şeyin parçasıymış gibi duruyor, değil mi? Halbuki sistemin merkezi orası 88:00.

Küba'da kısmen olduğunu söyleyebilirim. Küba'da müthiş bir denetleme var, ama o plan üstünden yapılıyor: devlet herkesin adım adım ne kadar zenginleştiğini kuruşu kuruşuna, anbean görebiliyor 88:05. Küba'daki sistemin iyi tarafı oydu 88:15. Ayakta kalırlarsa devam edecektir herhalde. Gerçi çok büyük bir gol yediler; küçük üretimi ve küçük dükkancılığı yayan yüz kırk tane yasa geçirildi, oradan tekrar kapitalizmi geri getirmeye çalışıyorlar 88:21.

Ticaret tekeli mevzusunun üstüne gitmek lazım; en önemlisi bu üçü zaten: üretim araçlarında sosyalist mülkiyet, işçi sınıfı iktidarı ve ticaret tekeli. Bu üçü sizi sosyalist yapıyor, bunların olmadığı rejime de sosyalist denmez 88:41. Bir sisteme komple sosyalist diyecekseniz de bunların ötesinde şu şart var: o ülkenin en ileri kapitalist ülke kadar, hatta ondan daha ileri bir üretim sisteminin, işgücü uzmanlığının ve emek zaman maliyeti düşüklüğünün olması gerekiyor 89:00. Yani sizin işçi sınıfınız onlar kadar eğitimli, onlar kadar iyi üretim yapabilen, onlar kadar az hasarlı mal çıkartabilen modern bir işçi sınıfı olacak 89:11.

Sovyetler Birliği'nin rakamları bu kıyas yapıldığında çok kötü görünüyor, mesela 1930'larda 89:16. Stalin orada ne yapıyor: cambazlıkla Marx'la Engels'e söylemedikleri şeyleri söyletiyor, Sovyetler Birliği'nin en ideal sosyalist devlet olduğunu, sosyalizmin zaten bu olduğunu ilan ediyor 89:25. Esas kavga da o. Sosyalizmin bu olduğunu söylersen insanlar sosyalizmden nefret eder 89:35. Troçki'nin cevabı uzun: saçma sapan bir şey yaptınız, olabilecek en ağır kapitalist esasları kullanıyorsunuz, bu kadar büyük bir ücret makası kapitalist Batı ülkelerinde bile yok 89:39. Ayrıca burası bir polis devleti 89:47.

Bu kadar ağır bir bilanço, deneyimin tamamını çöpe attırmaya yeter gibi görünüyor.

bürokratik işçi devletleri deneyiminin bürokrasi kısmı değil, her gelenin öncekini reddedip daha ileri gitmek istediği bir zaman var ya bize ilham veren şeyin bu olması lazım

Türkiye bunun kanıtı. Küçücük Küba'nın Türkiye'ye verdiği ilham Sovyetler Birliği'nden fazla 90:14. Yetmişlerdeki atıflara bir bakın: deli gibi bir Kastroculuk ve Hoşiminhcilik, müthiş bir Küba ve Vietnam hayranlığı, ulusalcıların ve Dokuz Mart tayfasının gözünü Mısır'da Nasır'a dikmesi, Çin'e ciddi biçimde ilgi, Sovyetler Birliği'ne ise epey mesafeli bir bakış 90:19. Maocu olmayan örgütlerde bile Maocu bir şablonla bakış durumu var 90:35. Üçüncü Dünya Türkiye'de inanılmaz bir heyecan yaratmış; Küba, Vietnam, Kuzey Afrika, diğer ülkeler, hepsi önceki sosyalizmleri beğenmiyor ve hepsi aynı eleştiriyi getiriyor: bu ülkelerde sosyalist demokrasi yok 90:54. Çok özgün bir kesişme, çünkü aynısını Mao da Sovyetler Birliği için söylüyor, Troçki de söylüyor; farklı zeminlere ve farklı kesimlere dayanarak söylüyorlar ama söyledikleri aynı. Bizim sosyalizmimiz daha insancı olacak diyorlar 91:08. Che Guevara'nın konuşmaları ortada; Sovyetler Birliği'ne gittikten sonra hayal kırıklığına uğrayıp geri geliyor 91:12.

Bu, "tamam o zaman Sovyet deneyinin bir önemi yok" demeye gelmiyor; o da bir kolaycılık 91:19.

Onların görüp de beğenmedikleri şey zaten sanayi toplumuydu 91:22. Aslında orada kaçınılmaz bir durum olduğunu görüyorsunuz: sanayi toplumu kaçınılmaz olarak soğuk ve mutsuz insanlar yaratıyor, bunu sadece orada değil Almanya'da da görüyorsunuz 91:26. Bu bir toplum tipi; sizin ne olmak istediğinizle alakalı bir şey.

O yüzden sosyalizmin ana amacı deli gibi büyük sanayi tesisleri kurup insanlara on beş saat çalıştırmak olamaz 91:34.

Ana amaç bu zaten, daha az çalışmak, daha fazla boş zaman. Her zaman bunu öne koyacağız bak, daha fazla boş zaman, bu talep. Daha fazla eğlence, daha fazla etkinlik, daha fazla kültür.

Sen bunu vadediyorsun; diğerini kapitalistler de vadeder zaten 91:58. Beş tane değil de on tane konserve fasulye yiyeceksin: tamam, bunu onlar vadeder, orada yarışamazsın 92:01. Daha fazla çalışmanın ve daha fazla mamanın vadedilmesi kapitalizmin prim yasası; bunun dışına çıkman gerekiyor 92:07.

Bu tip ülkelerin sosyalizme yaptığı gençlik aşısı da buydu, Üçüncü Dünya'nın gençlik aşısı 92:15. Doğruydu yanlıştı, tezlerinin önemli bir kısmı yanlış olabilir, bunun bir önemi yok; Sovyetlerin ihtiyacı olan aşı oydu 92:16. Böyle düşünmek gerekiyor.

Buradan hemen aylaklık tartışmasına geçiliyor, ama o daha çok tarım toplumundan kalma bir tartışma 92:34. Aylaklıktan ziyade, disiplinli bir çalışmayla çalışma süresini kademe kademe azaltmamız lazım 92:42.

İleri Okuma

• Deng Xiaoping Theory1978 Üçüncü Genel Kurul, 1992'de sosyalist piyasa ekonomisi formülü, 1997'de tüzüğe girişi.
• Ferdinand LassalleADAV'ın kuruluşu, devlet destekli kooperatifler ve tunç ücret yasası.
• Marx, Critique of the Gotha Programme, IBurjuva hukuku, doğum lekeleri ve komünist toplumun yüksek evresi.
• Marx ve Engels, The German Ideology, FeuerbachÜretici güçler gelişmeden yokluğun genelleşmesi üzerine bölüm.
• Devrimci Marksizm dergisiSayıların açık erişimli arşivi.
• In Defence of Marxism1939-1940 yazıları, Burnham ve Shachtman'la tartışma, 1942 baskısı.
• Trotsky, The Revolution Betrayed (1936)SSCB'nin sosyalist sayılıp sayılamayacağı tartışmasının ana metni.
• Problems of Everyday Life1923 Pravda yazılarının derlenme tarihi ve içeriği.
• Trotsky, Habit and Custom (Pravda, 11 Temmuz 1923)Derlemedeki yazılardan birinin tam metni.
• Lenin, Directives on the Film Business (17 Ocak 1922)Eğitici ve eğlence filmleri oranı, gösterimlerin kırsala taşınması.
• Project CybersynBeer, Flores, Cybernet teleks ağı, kontrol odası ve 1972 kamyoncu grevi.
• 1973 Chilean coup d'étatCIA telgrafı, El Mercurio finansmanı ve 2023'te açılan belgeler.
• High-speed rail in China2004 ihaleleri, Pekin-Tiencin hattı, 2008-2009 yatırım rakamları, ağın uzunluğu.
• China's high-speed tech transfer policySiemens, Alstom, Bombardier ve Kawasaki'nin devir sözleşmeleri.
• Queqiao röle uydusuUzak yüzle haberleşme sorunu, L2 halo yörüngesi ve Chang'e 4 inişi.
• Left Socialist-Revolutionaries1918'de sovyetlerden tasfiye, Mirbach suikastı ve Temmuz ayaklanması.
• RKP(B) 10. Kongresi, Mart 1921Parti Birliği Üzerine kararı, hiziplerin dağıtılması, Kronştadt ve NEP.
• Lenin, Re the Monopoly of Foreign Trade (13 Aralık 1922)Gümrük duvarının neden yetmeyeceğine dair asıl metin.
• Lenin'den Troçki'ye mektup (13 Aralık 1922)Tekelin savunusunu genel kurulda üstlenme talebi.
• Socialism in One Country1924'ten 1926'ya doktrinin formüle edilişi ve muhalefetin cevabı.
• KulakTanım, NEP dönemindeki yeri ve 1929-1933 tasfiye kampanyası.
• Platform of the Joint Opposition, III: Tarım sorunuArtan oranlı vergi ve en yoksul yüzde 40-50'nin muafiyeti.
• Platform of the Joint Opposition, IV: Devlet sanayiiDış ticaret tekelinin sosyalist inşa için hayati silah sayılması.
• Left OppositionKasım 1927 ihraçları ve Aralık 1927'deki 15. Kongre.
• Economy of CubaKamu sektörünün payı, 2011 lineamientos ve 2021 serbest meslek açılımı.
• Gaceta Oficial No. 94 Ordinaria, 19 Ağustos 2021Mipyme, kooperatif ve serbest çalışma düzenlemelerinin toplu yayımı.
• Stalin, New Conditions, New Tasks in Economic Construction (23 Haziran 1931)Uravnilovkanın kaldırılması talimatı.
• Stakhanovite movement31 Ağustos 1935 rekoru ve normların yükseltilmesi.
• Stalin, On the Draft Constitution of the USSR (25 Kasım 1936)Sosyalizmin kurulduğunun ilanı.
• 1936 Soviet Constitution5 Aralık 1936'da kabulü.
• Doğan AvcıoğluYön, Devrim, Türkiye'nin Düzeni ve 9 Mart yargılaması.
• Milli Demokratik DevrimTezin içeriği ve TİP içindeki Aybar-Belli ayrımı.
• Bandung Conference (1955)Katılımcılar ve Bağlantısızlar Hareketi'ne giden hat.
• Tricontinental Conference (Havana, 1966)Delege sayısı, katılımcılar ve OSPAAAL'ın kuruluşu.
• Arab socialismNasır'ın uygulaması, 1962 Milli Misakı ve Marksizmden ayrıldığı noktalar.
• Che Guevara, Cezayir konuşması (24 Şubat 1965)Sosyalist ülkelerin ticaret koşullarına yönelttiği eleştiri.
• Paul Lafargue, The Right to Be Lazy (1883)Çalışma hakkı talebinin reddi ve üç dört saatlik işgünü savunusu.